مرحله آینه‌ای چیست؟

• ۸ مرداد ۱۴۰۳
• دانشنامه

مرحله آینه‌ای چیست؟

بر اساس نظریه لکان، در فرایند شکل‌گیری فردیت انسان، مرحله‌ای موسوم به «مرحله آینه‌ای» وجود دارد که معمولاً بین شش تا هجده ماهگی رخ می‌دهد. در این مرحله، با وجود ناتوانی و عدم هماهنگی حرکتی، کودک در عالم خیال خود به درک وحدت جسمانی و تسلط بر آن می‌پردازد. این وحدت خیالی از طریق همانندسازی کودک با گشتالت کامل دیگری شکل می‌گیرد. این امر به طور ملموس در تجربه‌ای عینیت می‌یابد که در آن کودک، بازتاب (reflection) خود را در آینه مشاهده می‌کند.

گفته می‌شود مرحله آینه‌ای، بنیاد و نخستین طرحواره آن چیزی است که بعدها به عنوان «ایگو» شناخته می‌شود.

مفهوم مرحله آینه‌ای یکی از نخستین دستاوردهای لکان بود که نخستین بار در کنگره بین‌المللی روانکاوان مارین‌باد در سال ۱۹۳۶ مطرح شد[۱].

این مفهوم بر پایه مجموعه‌ای از داده‌های تجربی استوار است:

الف. داده‌هایی که از وضعیت روانشناختی کودک و وضعیت روانشناختی تطبیقی به دست آمده‌اند و به رفتار نوزاد هنگام مواجهه با بازتاب خود در آینه مربوط می‌شوند[۲]. لکان به «تملک پیروزمندانه تصویر، همراه با تقلید شادمانه و رضایت بازیگوشانه‌ای که با آن همانندسازی آینه‌ای کنترل می‌شود» توجه می‌نماید.

ب. داده‌هایی که از رفتارشناسی حیوانی به دست آمده‌اند و نشان می‌دهند که برخی از نتایج بلوغ و سازماندهی زیستی صرفاً از طریق ادراک بصری همتا حاصل می‌شود.

به گفته لکان، اهمیت مرحله آینه‌ای در رشد انسان به نارسایی هنگام تولد بازمی‌گردد[۳]، چنانکه در سیستم هرمی ناقص از نظر آناتومی و ناهماهنگی حرکتی ماه‌های نخست زندگی آشکار است[۴].

1_ از منظر ساختار سوژه، گفته می‌شود مرحله آینه‌ای لحظه‌ای ژنتیکی را نمایندگی می‌کند: شکل‌گیری نخستین پیش‌طرح خود. آنچه رخ می‌دهد این است که نوزاد در تصویر همتای خویش یا در تصویر آینه‌ای خود، شکلی را درمی‌یابد که در آن وحدت جسمانی‌ای (گشتالتی) را که هنوز عینیاً فاقد آن است، پیش‌بینی می‌کند (از این‌روست که به وجد می‌آید): به عبارت دیگر، خود را با این تصویر یکی می‌سازد. این تجربه اولیه برای ماهیت خیالی ایگو بنیادین است که از آغاز به مثابه «ایگو آرمانی» و «ریشه همانندسازی‌های ثانوی» شکل می‌گیرد. بدیهی است که از این منظر نمی‌توان سوژه را با ایگو برابر دانست، زیرا ایگو عامل خیالی‌ای است که سوژه گرایش به بیگانگی در آن دارد.

2_ از نظر لکان، تا آنجا که رابطه بین‌فردی نشانه‌ای از مرحله آینه‌ای را بر خود دارد، رابطه‌ای خیالی و دوگانه است که به طور اجتناب‌ناپذیری با کشمکش تهاجمی‌ای مشخص می‌شود که در آن ایگو به عنوان دیگری و دیگری به عنوان آلترایگو شکل می‌گیرد.

3_ این رویکرد را می‌توان با دیدگاه‌های فروید درباره گذار از خودانگیزی شهوانی اولیه – که پیش از شکل‌گیری ایگو رخ می‌دهد – به نارسیسیزم اصلی مقایسه کرد: آنچه لکان فانتزی «بدن پاره پاره» (le corps morcelé) می‌نامد، متناظر با مرحله پیشین است، در حالی که مرحله آینه‌ای با آغاز نارسیسیزم اولیه مطابقت دارد. با این حال، یک تفاوت مهم وجود دارد: لکان مرحله آینه‌ای را به عنوان عامل بازگشتی در پیدایش فانتزی بدن پاره پاره می‌بیند. این نوع رابطه دیالکتیکی را می‌توان در جریان درمان روانکاوی مشاهده کرد، جایی که اضطراب ناشی از تکه تکه شدن گاهی اوقات به عنوان نتیجه از دست دادن همانندسازی نارسی‌سیستی و بالعکس دیده می‌شود.

[۱] لکان، ژک. “مرحله آینه‌ای به عنوان شکل‌دهنده‌ی عملکرد ایگو، آن‌گونه که در تجربه روانکاوی برای ما آشکار می‌شود”، ژورنال فرانسوی روانکاوی، ۱۹۴۹، جلد ۱۳، شماره ۴؛ و در کتاب تأملات (پاریس: سویل، ۱۹۶۶): الف) صفحات ۴۴۹-۵۵؛ نوشته‌ها، صفحات ۹۳-۱۰۰. ب) صفحه ۴۵۰؛ نوشته‌ها، صفحه ۹۴.

[۲] ر.ک. به والون، هنری. “چگونگی توسعه مفهوم بدن خود در کودک”، ژورنال روانشناسی، ۱۹۳۱، صفحات ۷۰۵-۴۸.

[۳] لکان، ژک. “سخنانی درباره علیت روانی”، تکامل روان‌پزشکی، ۱۹۴۷؛ و در کتاب تأملات (پاریس: سویل، ۱۹۶۶): الف) صفحه ۳۴؛ نوشته‌ها، صفحه ۱۸۵. ب) ر.ک. به صفحات ۳۸-۴۱؛ نوشته‌ها، صفحات ۱۸۹-۹۲.

[۴] ر.ک. به بولک، لوئیس. “مسئله انسان‌شدگی” (۱۹۲۶). ترجمه فرانسوی: آرگومان‌ها، ۱۹۶۰، شماره ۱۸، صفحات ۳-۱۳.